ગ્રામ્ય માતા

અહો ! કેવું સુખી જોડું કર્તાએ નિરમ્યું દીસે !

વસંતતિલકા

ત્યાં ધૂલ દૂર નજરે ઊડતી પડે છે,

ને અશ્વ ઉપર ચડી નર કોઈ આવે;

ટોળે વળી મુખ વિકાસી ઊભાં રહીને,

તે અશ્વને કુતૂહલે સહુ બાલ જોતાં !

મંદાક્રાંતા

ધીમે ઊઠી, શિથિલ કરને, નેત્રની પાસ રાખી,

વૃદ્ધા માતા, નયન નબળાં, ફેરવીને જુએ છે;

ને તેનો એ, પ્રિય પતિ હજુ, શાન્ત બેસી રહીને,

જોતાં ગાતો, શગડી પરનો, દેવતા ફેરવે છે.

અનુષ્ટુપ

ત્યાં તો આવી પહોંચ્યો એ, અશ્વ સાથે યુવાન ત્યાં;

કૃષિક, એ ઊઠી ત્યારે “આવો, બાપુ !” કહી ઊભો.

શાર્દૂલવિક્રીડિત

“લાગી છે મુજને તૃષા, જલ ભરી દે તું મને” બોલીને

અશ્વેથી ઊતરી યુવાન ઊભીને ચારે દિશાઓ જુવે;

“મીઠો છે રસ ભાઈ! શેલડી તણો” એવું દયાથી કહી,

માતા ચાલી યુવાનને લઈ ગઈ જ્યાં છે ઊભી શેલડી !

વસંતતિલકા

પ્યાલું ઉપાડી ઊભી શેલડી પાસ માતા,

છૂરી વતી જરીક કાતળી એક કાપી;

ત્યાં સેર છૂટી રસની ભરી પાત્ર દેવા,

ને કૈં વિચાર કરતો નર તે ગયો પી.

અનુષ્ટુપ

“બીજું પ્યાલું ભરી દેને, હજુ છે મુજને તૃષા”,

કહીને પાત્ર યુવાને માતાના કરમાં ધર્યું.

મંદાક્રાંતા

કાપી કાપી ફરી ફરી અરે ! કાતળી શેલડીની,

એકે બિન્દુ પણ રસતણું કેમ હાવાં પડે ના ?

“શુ કોપ્યો છે પ્રભુ મુજ પરે ?” આંખમાં આંસુ લાવી,

બોલી માતા વળી ફરી છૂરી ભોંકતી શેલડીમાં

અનુષ્ટુપ

“રસહીન ધરા થૈ છે, દયાહીન થયો નૃપ”;

“નહિ તો ના બને આવું;” બોલી માતા ફરી રડી.

વસંતતિલકા

એવું યુવાન સુણતાં ચમકી ગયો ને

માતા તણે પગ પડી ઉઠીને કહે છે :-

“એ હું જ છું નૃપ, મને કર માફ બાઈ !

“એ હું જ છું નૃપ, મને કર માફ ઈશ !

શાર્દૂલવિક્રીડિત

‘પીતો’તો રસ મિષ્ટ હું પ્રભુ ! અરે ત્યારે જ ધાર્યું હતું-

“આ લોકો સહુ દ્રવ્યવાન નકી છે, એવી ધરા છે અહીં;

“છે તોયે મુજ ભાગ કૈં નહીં સમો તે હું વધારું હવે,

“શા માટે બહુ દ્રવ્ય આ ધનિકની, પાસેથી લેવું નહીં ?

ઉપજાતિ

“રસ હવે દે ભરી પાત્ર બાઈ !

“પ્રભુકૃરુપાએ નકી એ ભરાશે;

“સુખી રહે બાઈ! સુખી રહો સૌ,

“ત્હમારી તો આશિષ માત્ર માગું !”

વસંતતિલકા

પ્યાલું ઉપાડી ઊભી શેલડી પાસ માતા,

છૂરી વતી જરી જ કાતળી એક કાપી;

ત્યાં સેર છૂટી રસની ભરી પાત્ર દેવા,

બ્હોળો વહે રસ અહો ! છલકાવી પ્યાલું !

૧૪-૧૦-૧૮૯૫